Artykuł

14 styczeń 2017

Agata Roćko, Kontusz i Frak. O symbolice stroju w XVIII-wiecznej literaturze polskiej (recenzja)

Kategoria: Recenzje, XVI-XVIII wiek, Aktualności, Historia kulturowa, historia kultury

Kontusz i frak to nie tylko rywalizujące ze sobą wzory ubioru, ale również wieloznaczne symbole wykorzystywane w najbardziej głośnych polemikach polsko-litewskiego XVIII wieku. Praca analizująca ich literackie przedstawienia wykracza więc poza obszary historii piśmiennictwa i mody wkraczając na szerokie pole kultury oświecenia.

 

Autor: Agata Roćko

Tytuł: Kontusz i Frak. O symbolice stroju w XVIII wiecznej literaturze polskiej

Wydawca: Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie

Miejsce wydania: Warszawa

Rok wydania: 2015

Liczba stron: 206

ISBN: 978-83-63580-53-7

 

 

Agata Roćko jest doświadczoną historyczką literatury XVIII-wiecznej, aktualnie zatrudnioną w Zakładzie Historii Oświecenia Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk. Specjalizuje się w polskim pamiętnikarstwie, ale często wykracza poza tak zakreślony obszar zainteresowań. Recenzowana książka jest właśnie przykładem badań wykorzystujących wiele gatunków literackich, w których pojawiała się tytułowa symbolika Kontusza i Fraka.

Zarówno korzystanie z wielu kategorii źródeł, jak i traktowanie literatury jako świadectwa szerszych zjawisk kulturowych zbliżają pracę Agaty Roćko do stylu pisarskiego byłej szefowej Zakładu Oświecenia IBL Teresy Kostkiewiczowej. Wydaje się również, że to od niej zaczerpnęła autorka główny schemat interpretacyjny, a więc kontrasty między swojskością a uniwersalizmem oraz oświeceniem i sarmatyzmem. Ten uznany warsztat historycznoliteracki uzupełniła o źródła ikonograficzne. Sformułowała też spostrzeżenia rozsadzające wizję prostych dychotomii ideologicznych. Okazuje się, że polemiści XVIII wiecznie zasadniczo zgadzając się z podstawowym znaczeniem obu symboli wartościowali je odmiennie. Dzięki temu kontusz i frak w każdej polemice funkcjonowały w dwóch przeciwstawnych wariantach. W debacie nad nowoczesnością były to pary tradycja-nowinkarstwo oraz grubość-oświecenie, w dyskusji nad swojskością były to parafialność – europejskość oraz rodzimość – francuszczyzna, natomiast w kontekście powinności obywatela były to patriotyzm – zdrada oraz swawola i rządność. Co więcej, nierzadkim przypadkiem byli pisarze, którzy starali się odebrać ubiorom, oczywiste dla większości publiki, pozycje w antytezach, wskazując na brak związku między cnotami a powierzchownością. Niemniej, nawet ci najbardziej nietuzinkowi twórcy, odwoływali się w swoich tekstach do centralnej roli tych symboli w dyskursie. 

Agata Roćko w toku narracji porusza wszystkie te problemy i zwraca uwagę na kryjące się za pozorną dychotomią niuanse. Nie czyni tego jednak w sposób syntetyczny i wnioski niekiedy gubią się między bardzo licznie przytaczanymi cytatami. Ich wyeksponowaniu nie sprzyja też struktura pracy, w której każdy strój omawia się osobno w dwóch rozdziałach zwracających uwagę na ich pozytywny i negatywny wydźwięk. Symbole te jednak zawsze występowały w parze: tam, gdzie frak był potępiany, kontusz stawiano na piedestał.  Ich rozdzielenie w tekście prowadzi do nieuchronnych powtórzeń interpretacji, cytatów, a niekiedy także odwołań do literatury. 

Dużą zaletą książki jest odwołanie do szerokiego kontekstu kulturalnego, społecznego i politycznego końca XVIII wieku. Teksty literackie, nie są traktowane przez pryzmat ich estetyki lub doniosłości historycznej. Dzięki temu autorka otwiera się na pisarzy mniej znanych i mniej uznanych, ale przecież współuczestniczących w szerokim dyskursie elit oświeceniowych. Agata Roćko nie pomija też społecznej i estetycznej historii omawianych strojów, dzięki czemu można dostrzec, że często dany strój nosiły osoby nie utożsamiające się z przypisywanymi im znaczeniami, a nawrót posłów obozu patriotycznego do kontusza w czasie Sejmu Wielkiego nie pociągnął za sobą zmiany ubioru większości mieszkańców stolicy. Szkoda tylko, że historia mody nie została wyeksponowana mocniej, na wstępie a może nawet w osobnym rozdziale. Uwagi o realnych wyborach stroju są bowiem rozproszone, często pojawiają się w przypisach i niestety niejednokrotnie są powtarzane.

Autorka we wstępie odwołuje się do interdyscyplinarnych badań z dziedziny antropologii literatury i mody. Dzięki temu dostrzega najróżniejsze funkcje jakie pełnił strój w dyskursie i posługuje się subtelnym i bardzo użytecznym rozróżnieniem na ubiór, strój i kostium. Widać też, że wszystkie analizowane teksty traktuje jako przykłady na bezosobowy dyskurs epoki. To podejście jakkolwiek ma swoich zwolenników, może wzbudzać wątpliwości. Brak analizy poszczególnych tekstów w kontekście całokształtu twórczości ich autorów lub cech i historii danego gatunku literackiego sprawia wrażenie, że cytaty służą jako egzemplifikacje z góry ustalonych tez.

Omawiając książkę Agaty Roćko nie sposób nie wspomnieć o pięknej, przejrzystej i bardzo eleganckiej szacie graficznej. Jest ona zresztą wspólna dla monografii wydawanych w ramach serii Silva Rerum przez Muzeum Króla Jana III w Wilanowie, która zdecydowanie zasługuje na uznanie i zwiększoną uwagę.

Kontusz i Frak… jest książką pięknie wydaną, bogatą w dobrze dobrane i ciekawe cytaty, dotyczącą centralnych symboli polsko-litewskich dyskusji doby oświecenia. Prezentuje piśmiennictwo w całej gatunkowej okazałości a poprzez nie bogaty obraz osiemnastowiecznej kultury. Jest dziełem niewyłamującym się z rygorów historii akademickiej, ale jednocześnie dostępnym dla każdego czytelnika, a przez to popularyzującym wiedze o przeszłości. Spełnia więc dobrze zadania, jakie stawia się książce publikowanej przez wydawnictwo muzealne.

 

Stanisław Witecki

Nowości wydawnicze

Konkurs imienia profesora Jerzego Michalskiego na najlepszą recenzję naukową z zakresu historii (zgłoszenia do 31 X 2017)

Filmy historyczne

"Jak Pan Bóg pozwoli zmartwychwstać" - przedpremierowy pokaz filmu, 2 listopada 2016