Artykuł

23 grudzień 2016

Maciej Paszyn, Reformy józefińskie w świetle relacji prasy polskiej okresu stanisławowskiego (recenzja)

Kategoria: Recenzje, Nowości wydawnicze, XVI-XVIII wiek, Aktualności, Historia polityczna, Historia myśli politycznej

Temat reform józefińskich jest niezwykle istotny dla badań oświecenia. Był to wszakże jeden z najszerzej zakrojonych i najskuteczniej wprowadzonych monarszych programów zmian administracyjnych i kulturowych. Z perspektywy badaczy Rzeczypospolitej najistotniejsze jest jednak to, że wiele dokonanych przez króla, prymasa i sejmy reform jest w historiografii porównywanych do przedsięwzięć Cesarza Rzymskiego.

 

Autor: Maciej Paszyn

Tytuł: Reformy józefińskie w świetle relacji prasy polskiej okresu stanisławowskiego

Wydawca: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Rok wydania: 2016

Liczba stron: 170

ISBN: 978-83-7969-442-6

 

Maciej Paszyn jest pracownikiem Katedry Badań Niemcoznawczych, na Wydziale Studiów Międzynarodowych i Politologicznych Uniwersytetu Łódzkiego. Jego dotychczasowe prace dotyczyły współczesnych relacji Niemiec z kluczowymi partnerami politycznymi. Badania nad reformami józefińskimi są więc wycieczką w dobrze znany rejon geograficzny, ale w odległe i zasadniczo odmienne czasy. 

Również temat omawianej książki odbiega od dotychczasowych zainteresowań autora. Nie ulega jednak wątpliwości, że w kontekście badań nad oświeceniem pytanie o zakres wiedzy jaki mieli na ten temat wpływowi politycy polsko-litewscy jest niezwykle interesujący. Badanie najbardziej opiniotwóczych periodyków polskojęzycznych jest doskonałym sposobem na rozwiązanie tego problemu. Maciej Paszyn skupił swoją uwagę na trzech czasopismach: "Gazecie Warszawskiej" ks. Stefana Łuskiny, "Pamiętniku Historyczno-Politycznym" ks. Piotra Świtkowskiego i "Gazetach Wileńskich" ks. Marcina Poczobuta, uznając, że były najbardziej wpływowe. Większość pracy jest jednak porównaniem obrazu reform józefińskich w dwóch pierwszych tytułach, opartym na wstępnym założeniu o konserwatywnym nastawieniu Łuskiny i oświeceniowym Świtkowskiego. Należy jednak zauważyć, że pojęcia te nie są tak oczywiste jak się wydaje na pierwszy rzut oka i autorowi zdarzyło się wpaść w sidła uproszczonych klasyfikacji. Konserwatyzm Świtkowskiego połączył z monarchizmem objawiającym się brakiem krytyki pod adresem Cesarza (s. 49). Jednakże w realiach kultury politycznej Rzeczypospolitej to republikanizm był postawą tradycyjną, a powstrzymywanie się od atakowania obcego władcy nie jest świadectwem poglądów na temat ustroju państwa polsko-litewskiego.

Niemniej porównanie tych rzeczywiście odrębnych gazet uzupełnione mniej intensywną lekturą innych periodyków przyniosło wymierne efekty. Okazało się, że polscy redaktorzy co prawda interesowali się polityką cesarską, ale znacznie mniej niż dajmy na to francuską. Co więcej nie podejmowali szerzej tych tematów, które dzisiaj łączymy z reformami czasów stanisławowskich, czyli z np. z edukacją. Szeroko rozprawiano natomiast na temat reform kościelnych co po części tłumaczy, dlaczego szeroki program Józefa II najbardziej kojarzony jest z likwidacją zakonów kontemplacyjnych. Wreszcie potwierdziła się teza o odmiennej prezentacji wiadomości w poszczególnych gazetach. Ks. Łuskina niechętny reformom wzmiankował tylko suche fakty, część z nich pomijając lub opóźniając ich publikację. Ks. Świtkowski obficie komentował i chwalił popierane przez siebie poczynania Cesarza. Czytelnicy poszczególnych tytułów mogli mieć rozbieżne wyobrażenie na temat zmian zachodzących za południową granicą.

Praca Macieja Paszyna przynosi więc ważne wnioski. Trzeba jednak zaznaczyć, że ich dostrzeżenie wymaga od czytelnika uwagi i dobrej woli. Zacząć może warto od sprawy trywialnej, ale wpływającej silnie na odbiór tekstu, czyli długości akapitów. Często zajmują one kilka stron i dobrze oddają styl, w którym problemy badawcze nie są podstawą układu tekstu. Autorowi nie do końca udało się także zrealizować cele badawcze opisanych we wstępie. Przedmiotem pracy miały być gazety i obraz opisanych w nich reform Józefińskich, a nie same reformy. W toku narracji poczynania cesarza wysuwają się jednak na pierwszy plan. Badacz opisuje wszystkie rozporządzenia oświeconego monarchy niezależenie od obecności poszczególnych tematów w czasopismach. Następnie zaś ocenia i wartościuje pracę redaktorów, wyrażając żal, że nie opisali tych czy innych drobnych korekt administracyjnych. Co więcej, realna zmiana priorytetów badawczych wpłynęła na podejście do gazet jako źródeł historycznych. Są one doskonałym materiałem na badanie przepływu informacji, kształtowania wyobrażeń, czy chociażby poglądów redaktorów. Nie są jednak źródłem, a przynajmniej są bardzo kiepskim źródłem do dziejów polityki Józefa II.  Jednakże Maciej Paszyn bardzo często wprost opiera swoje sądy na ten temat na opiniach polskich redaktorów. Warto też zwrócić uwagę, że autor nie pozostawia wątpliwości co do własnych preferencji ideowych. Jest admiratorem reform józefińskich a co za tym idzie bliżej mu do redakcji "Pamiętnika Polityczno-Historycznego". Czytelnik powinien więc pamiętać, że często ma do czynienia z opiniami, a nie opisem rzeczywistości. 

Podsumowując, mimo niekonsekwencji metodologicznej i sporadycznych nietrafionych interpretacji, książkę warto polecić badaczom oświecenia, a w szczególności przepływu informacji i wyobrażeń. Warto zdawać sobie sprawę, co mogli wiedzieć polsko-litewscy politycy przed wyciąganiem wniosków na temat inspiracji obcymi prądami ideowymi.

Stanisław Witecki

Nowości wydawnicze

Tomasz Krzemiński, Codzienność mniejszych miast Pomorza Nadwiślańskiego końca XIX i pierwszych dziesięcioleci XX wieku. Zmiany warunków materialnych, przeobrażenia obyczajowości (informacja wydawnicza),

Filmy historyczne

"Jak Pan Bóg pozwoli zmartwychwstać" - przedpremierowy pokaz filmu, 2 listopada 2016