Artykuł

10 grudzień 2013

Gdańsk: miasto od nowa. Kształtowanie społeczeństwa i warunki bytowe w latach 1945-1970 (recenzja)

Kategoria: Nowości wydawnicze, XXw, Recenzje, Aktualności, Historia społeczna, Historia kulturowa, Historia regionalna

 Gdańsk: miasto od nowa Piotra Perkowskiego to wnikliwe studium powojennego życia miasta portowego. Pomimo wielu odrębności ukazywana przez autora codzienność gdańszczan bardzo silnie zakotwiczona była w realiach Polski Ludowej, podzielając powszechne zjawiska stalinowskiej indoktrynacji, trudnych warunków mieszkaniowych, migracji ze wsi do miasta, kolejek. Książka to interesujące studium warunków życia, historia widziana od dołu piramidy Maslowa, dodatkowo eksponująca wyzwania inżynierii społecznej PRL.

Tytuł: Gdańsk: miasto od nowa. Kształtowanie społeczeństwa i warunki bytowe w latach 1945-1970

Autor: Piotr Perkowski

Liczba stron: 536

Wydawnictwo: słowo / obraz terytoria

Rok wydania: 2013

ISBN: 978-83-7453-118-4

Nakładem wydawnictwa słowo/obraz terytoria w 2013 r. ukazała się książka gdańskiego historyka Piotra Perkowskiego Gdańsk: miasto od nowa. Kształtowanie społeczeństwa i warunki bytowe w latach 1945-1970. Jest to wnikliwe studium powojennego życia miasta, w szczególności (re)konstrukcja jego materialnej i społecznej tkanki. Gdańsk, jako trzeci, po Warszawie i Wrocławiu, doznał największych zniszczeń wojennych, i w ciągu dwóch i pół roku (czerwiec 1945 – grudzień 1947) przeszedł niemal całkowitą wymianę ludności. Z nowymi ulicami i nowymi mieszkańcami miasto nadawało się idealnie do celów socjalistycznej inżynierii społecznej, a zarazem jako miejscowość portowa stanowił rozsadnik kapitalistycznych mód i stylów życia. Dla badacza to niewątpliwie intrygująca mieszanka.

Książka podzielona została na dwie części: pierwsza jest poświęcona kształtowaniu gdańskiego społeczeństwa (autor świadomie pominął zaimek zwrotny „się”, koncentrując uwagę na perspektywie aparatu władzy), druga dotyczy warunków bytowych, a dokładniej sytuacji mieszkaniowej i bolączek „gospodarki niedoboru”. Poprzedza je wstęp poświęcony zagadnieniom warsztatowym w badaniu codzienności, a także prolog o kształtowaniu nowej tożsamości „miasta odzyskanego”. Przyjęte ramy czasowe opierają się z jednej strony o wiosnę 1945 roku – zakończenie walk o Gdańsk i ukonstytuowanie się polskiej władzy cywilnej – z drugiej zaś o protesty Grudnia 1970, będące wydarzeniem kończącym „małą stabilizację” i brutalną konfrontacją władz z ukształtowanym społeczeństwem Wybrzeża. Analizowany okres jest dodatkowo dzielony na krótsze ciągi czasowe: czas bezpośrednio po zakończeniu walk o miasto, pierwsza faza odbudowy i masowe migracje (1945 – 1947), polski stalinizm oraz okres „małej stabilizacji”. W swojej pracy Perkowski oparł się w głównej mierze na materiałach archiwalnych (aktach samorządowych, partyjnych i wytworzonych przez aparat bezpieczeństwa), w dalszej kolejności na lokalnej prasie, wywiadach z mieszkańcami Gdańska oraz literaturze i filmie.   

Najciekawiej prezentują się rozdziały dotyczące socjo-etnicznych przeobrażeń Gdańska: ucieczek i wypędzeń ludności niemieckiej, zasiedlenia przez repatriantów z Kresów i mieszkańców centralnej Polski, niejasnego statusu polskiej i kaszubskiej ludności rodzimej. Proces powojennej wędrówki ludów, oglądany z pozycji nowo przybyłych do Gdańska zarządców i mieszkańców, jawił się zaskakująco prosto: z jednej strony znajdowali się dawni mieszkańcy miasta, czyli Niemcy (pisani wówczas z małej litery), z drugiej – nowi osadnicy, czyli Polacy. Ci pierwsi byli traktowani jako „nieużytki” i mieli jak najszybciej wynieść się z okolicy, żeby zrobić miejsce drugiej grupie. W tej optyce z trudem przyjmowało się stwierdzenie, że nie każdy przedwojenny mieszkaniec Wolnego Miasta Gdańska był Niemcem, że podpisanie w czasie wojny volkslisty nie musiało oznaczać dobrowolnej zdrady polskości. W pełnej rozciągłości ujawniała się wówczas „guberniano-centryczna” ocena czasów okupacji, w której nie było miejsca na zawiłe kwestie tożsamości ludzi pogranicza. „O kształcie i specyficzności życia w Gdańsku po wojnie – pisze Perkowski – decydowała w dużej mierze ludność napływowa, dla której polski gdańszczanin czy Kaszub zazwyczaj niczym się nie różnił od Niemca; odsadników nie interesowała złożoność stosunków etnicznych na Pomorzu. W życiu codziennym, na ulicy i w pracy, o dawnych gdańszczanach mówiono i myślano nie jako o autochtonach, ale jako Niemcach, nawet jeśli zostali zweryfikowani i mieli prawo pozostać w mieście”. Nie bez znaczenia był tu fakt, że zazwyczaj mieszkanie takiego „pozytywnie zweryfikowanego” lub zrehabilitowanego gdańszczanina zostało już zajęte przez nowych osadników. 

Odmienność doświadczeń mieszkańców Gdańska ujawniała się również w późniejszym okresie, na przykład gdy po odwilży 1956 r. szerszego znaczenia nabrał portowy transfer zachodniej muzyki, mody i konsumpcyjnego stylu życia. Wydaje się nieprzypadkowe, że to właśnie Wybrzeże stało się miejscem narodzin polskiego big beatu (w latach 70. także polskich dyskotek), że debiutowały tam zespoły Rhythm and Blues, Czerwono-Czarni, Niebiesko-Czarni, Czerwone Gitary. Rozwój muzyki i kultury młodzieżowej był zjawiskiem ogólnopolskim, ale to Gdańsk z jego dostępnością zagranicznych płyt nadawał mu ton. W analizie Perkowskiego znaczenia nabiera generacyjny wymiar grudniowych protestów na Wybrzeżu, w których 2/3 uczestników nie przekroczyło 25 roku życia.

W książce Gdańsk: miasto od nowa Piotra Perkowskiego można znaleźć liczne przykłady odrębności gdańskich doświadczeń, owego szczególnego charakteru miasta portowego. Zarazem miasta cały czas zakotwiczonego w realiach Polski Ludowej, podzielającego powszechne zjawiska stalinowskiej indoktrynacji, trudnych warunków mieszkaniowych, migracji ze wsi do miasta, kolejek. W efekcie otrzymujemy interesujące studium warunków życia, historię widzianą od dołu piramidy Maslowa, dodatkowo eksponującą wyzwania inżynierii społecznej PRL.

M. W.

 

 

Nowości wydawnicze

A. Zysiak, "Punkty za pochodzenie. Powojenna modernizacja i uniwersytet w robotniczym mieście" - dyskusja wokół książki, Kraków 29 czerwca 2017 r.

Filmy historyczne

"Jak Pan Bóg pozwoli zmartwychwstać" - przedpremierowy pokaz filmu, 2 listopada 2016