Artykuł

14 marzec 2013

Dziedzictwo ziem pruskich. Dzieje i kultura Warmii i Mazur (recenzja)

Kategoria: Nowości wydawnicze, Aktualności, Recenzje


Rekomendowany przez Polskie Towarzystwo Historyczne podręcznik do dziejów i kultury Warmii i Mazur jest pięknie wydaną, bardzo użyteczną dydaktycznie oraz pozbawioną uprzedzeń i stereotypów książką. Można sądzić, że jest jednym z lepszych materiałów dydaktycznych jakimi dysponuje nauczyciel historii i jedynym dotyczącym historycznych ziem pruskich.

 

Tytuł: Dziedzictwo ziem pruskich. Dzieje i kultura Warmii i Mazur
Redaktor naukowy: Izabela Lewandowska
Wydawnictwo: Elset
Data wydania: 2012
Miejsce wydania: Olsztyn
ISBN: 978-83-62863-00-6
Liczba stron: 496


Dziedzictwo ziem pruskich. Dzieje i kultura Warmii i Mazur to opracowanie napisane przez zespół naukowców z Instytutu Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, pod redakcją dr Izabeli Lewandowskiej. Książka służyć ma przede wszystkim jako podręcznik do szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych, syntezujący informacje rozrzucone dotychczas po wielu szczegółowych artykułach i monografiach. Ważnym celem było także zaprezentowanie pozbawionej uprzedzeń i stereotypów narodowych historii Prus, traktowanych jako region jednoczącej się Europy, a także zachęcenie  młodych ludzi do samodzielnego poszukiwania dalszych informacji na temat ”małej ojczyzny” .

Duży nacisk położono na użyteczność książki jako narzędzia dydaktycznego. Rozdziały zaczynają się od pytań odwołujących się do wcześniej nabytej wiedzy, a kończą  wykazem literatury uzupełniającej. Części podręcznika są krótkie, najwyżej kilkustronicowe. Składają się z  lakonicznego tekstu wypełnionego wieloma informacjami oraz dodatków. Do tych ostatnich należą „kapsuły” z definicjami słów i zjawisk i znajdujące się pod koniec tekstów wiadomości zatytułowane „warto wiedzieć” . Co najmniej połowę powierzchni stron zajmują kolorowe i dobrze dobrane zdjęcia, obrazy i mapy, a ich dolna granica zawiera oś czasu z kalendarium obejmującym polskie i globalne „wielkie” wydarzenia historyczne. Krótkie rozdziały zostały pogrupowane w większe części dotyczące poszczególnych epok historycznych, pod koniec których autorzy zamieścili wykaz pytań i ćwiczeń przeznaczonych do samodzielnej pracy ucznia. Strony dotyczące poszczególnych epok zostały wyróżnione kolorystycznie co ułatwia odszukanie pożądanych informacji.
Opisane wyżej cechy redakcyjne można ocenić bardzo wysoko. Książka ma klarowny układ, jest atrakcyjna wizualnie, oferuje nauczycielom gotowy projekt lekcji, począwszy od pytań wprowadzających a kończąc na gotowych wzorach zadań domowych. Dla zainteresowanych uczniów jest wspaniałym punktem wyjścia do dalszych poszukiwań. Jednakże można mieć pewne zastrzeżenia do sposobu organizacji treści i formy przedstawiania informacji.
Tekst główny utrzymany jest w stylistyce prezentacji suchych informacji, bez kompleksowej próby ich wyjaśniania, bądź  chociażby problematyzowania. W przypadku rozdziałów dotyczących historii politycznej cecha ta nie jest aż tak widoczna, gdyż opis przebiegu wydarzeń w naturalny sposób układa się w posiadającą pewną fabułę narrację kronikarską, a odwoływanie się do intencji bohaterów jest pewną formą wyjaśnienia. Jednakże w rozdziałach dotyczących kultury lub gospodarki, szczególnie tej współczesnej, tekst przybiera formę wręcz encyklopedyczną. Wymieniane po kolei zakłady przemysłowe, czy przedstawiciele sztuki i nauki, nie układają się w większą całość i można podejrzewać, że będą przez uczniów po prostu ignorowane.
Informacje zawarte pod etykietą „warto wiedzieć”, są wyjątkowo zróżnicowane. Niektóre mają charakter ewidentnych ciekawostek, nie wpływających na zrozumienie dziejów, niektóre są bardzo ważnymi uzupełnieniami do głównej narracji - zdarza się, że są to bardzo istotne wiadomości z innego zakresu przedmiotowego niż reszta informacji z danego rozdziału. Ciężko mi odpowiedzieć na pytanie o ich funkcję. Czy mają to być istotne rzeczy do zapamiętania, czy ciekawostki uatrakcyjniające lekturę? Wyjątkowo dobrym pomysłem są natomiast owe „kapsułki” z definicjami, gdyż w klarowny i prosty sposób pozwalają zrozumieć poszczególne aspekty przeszłej rzeczywistości.

Autorzy zdecydowanie nie ulegli presji rozmaitych narodowych uprzedzeń i stereotypów. Trudno byłoby poszukiwać w książce oceny przeszłych bohaterów z perspektywy współczesnych systemów wartości. Nie znajdzie się w niej również wyobrażenia Polaków jako bohaterów wracających na „ziemie Piastów” i Niemców, których wypędzenie było „słuszną karą za hitlerowskie zbrodnie”.
Autorzy uniknęli uprzedzeń, ale z pewnością nie pozbyli się  etnocentryzmu. Przykładowo historia Prus w dobie krzyżackiej jest opisywana z perspektywy korzyści i strat jakie poniosło Królestwo Polskie. Historia niemieckich Prus Wschodnich, to przede wszystkim dzieje mniejszości mazurskiej i ruchów na rzecz polskiego uświadamiania narodowego. Chcę tutaj podkreślić, że powyższe uwagi dotyczą proporcji pomiędzy informacjami, a nie kwestii ich występowania. Historia Prus jest więc przedstawiona jako dziedzictwo wszystkich zamieszkujących ją równowartościowych grup etnicznych, ale została zaprezentowana ze zdecydowanie polskiego punktu widzenia. Z pewnością pomoże w tworzeniu polskiej i europejskiej tożsamości mieszkańca regionu, ale niekoniecznie pozwoli zrozumieć kulturę zamieszkujących tu wcześniej narodów i doświadczenia ich żyjących potomków.
Ogromną zaletą książki jest zamieszczony jako aneks esej prof. Andrzeja Piskozuba. Tekst napisany w optyce geografii historycznej, analizuje relacje między regionami przyrodniczymi, a kulturami ludów je zamieszkujących oraz polityką rządzących nimi państw. Zastosowanie tego klucza interpretacyjnego pozwala w jeden z możliwych sposobów wyjaśnić dzieje aktualnego województwa warmińsko-mazurskiego jako europejskiego regionu Prus. Można powiedzieć, że tekst prof. Piskozuba nadaje sens wszystkim suchym informacjom wyłożonym w głównej części książki.

Rekomendowany przez Polskie Towarzystwo Historyczne podręcznik do dziejów i kultury Warmii i Mazur jest pięknie wydaną, bardzo użyteczną dydaktycznie i pozbawioną uprzedzeń i stereotypów książką. Można sądzić, że jest jednym z lepszych materiałów dydaktycznych jakimi dysponuje nauczyciel historii i jedynym dotyczącym historycznych ziem pruskich. Zamieszczone wyżej krytyczne uwagi można więc odnieść nie tyle to tej konkretnej pozycji wydawniczej, co do podręczników szkolnych jako takich. Warto zadać pytanie, czy nie byłoby lepiej zastąpić części faktów interpretacją spinającą je wszystkie w posiadającą sens całość? Czy zamiast tworzyć podręczniki tak jednoznacznie podzielone na partie encyklopedyczną i eseistyczną, nie warto przedstawiać uczniom jednolite teksty łączące w sobie zalety obu gatunków?

S.W.

Nowości wydawnicze

„Kronika halicko-wołyńska (Kronika Romanowiczów)” - spotkanie z autorami krytycznej edycji źródła, Kraków 11 XII 2017

Filmy historyczne

"Jak Pan Bóg pozwoli zmartwychwstać" - przedpremierowy pokaz filmu, 2 listopada 2016