Artykuł

22 grudzień 2011

Noc morderców. Kaźń polskich profesorów we Lwowie i Holokaust w Galicji Wschodniej (recenzja)

Kategoria: Nowości wydawnicze, XXw, Recenzje, Holocaust, Kresy

Aresztowanie i egzekucja 25 profesorów lwowskich to jedno z najbardziej tragicznych i zapomnianych wydarzeń II wojny światowej. Niemiecki badacz - Dieter Schenk korzystając m.in. z nieznanych dotąd historykom polskim niemieckich archiwów przedstawia kulisy dokonanej w 1941 r. zbrodni.

Tytuł: Noc morderców. Kaźń polskich profesorów we Lwowie i Holokaust w Galicji Wschodniej

Autor: Dieter Schenk

Miejsce wydania: Kraków

Wydawnictwo: Wysoki Zamek

Data wydania: 2011

ISBN: 978-83-931373-5-0

Liczba stron: 440

Imienna lista ofiar zawierająca nazwiska oraz tytuły naukowe lwowskich profesorów zamordowanych w lipcu 1941 roku przez członków wyspecjalizowanych jednostek gestapo, zamieszczona w aneksie do niniejszego opracowania, poraża realnością. Czterdziestu pięciu naukowców wyższych uczelni Lwowa, w tym Uniwersytetu Jana Kazimierza i Politechniki Lwowskiej, zostało rozstrzelanych podczas kilku egzekucji, z których pierwsza odbyła się 4 lipca 1941 r. na stokach Wzgórz Wuleckich. Wśród zamordowanych znajdowali się badacze rozmaitych dziedzin, o częstokroć międzynarodowej renomie, silnie zaangażowani w działalność naukową oraz oświatową i niemal bez wyjątku pozostający poza obszarem politycznych rozgrywek (postacią szczególną był tu prof. Kazimierz Bartel, wielokrotny premier RP przed rokiem 1939, a także kierownik Katedry Geometrii Wykreślnej Politechniki Lwowskiej).

Dieter Schenk, niemiecki kryminolog i pisarz, prowadzący od lat dziewięćdziesiątych badania nad zbrodniami hitlerowskimi, szereg dotychczasowych publikacji poświęcił Polsce okresu II wojny. Tym razem, pochyla się nad sprawą egzekucji polskich profesorów we Lwowie, a także nad zagadnieniem planowej eksterminacji ludności żydowskiej na obszarze Galicji Wschodniej. Staraniem Wydawnictwa Wysoki Zamek (którego celem stała się promocja literatury dotyczącej szeroko pojętych dziejów dawnej Galicji), za sprawą polskiej edycji książki Schenka, do rąk czytelników skierowane zostaje dzieło o szczególnym znaczeniu.

Zbrodnie hitlerowskie we Wschodniej Galicji - jak podkreśla Schenk - są dość dobrze opisane, gdy wziąć o pod uwagę polską literaturę przedmiotu. Zdają się być one jednak niemal zupełnie nieobecne w zbiorowej świadomości Niemców. Jednym z założeń jakie przyświecały badaczowi było więc zainicjowanie dyskusji dotyczącej tego obszaru zbrodniczej działalności nazistów oraz ponowne zbliżenie strony polskiej i niemieckiej, wciąż zmagających się z dramatyczną spuścizną II wojny. Poruszone zostają tu zatem nie tylko kwestie związane z egzekucją profesorów, której wykonanie odbyło się z pogwałceniem wszelkich międzynarodowych konwencji (w tym podstawowego prawa do sądu), lecz także kontrowersje dotyczące sprawy nieścigania sprawców zbrodni po roku 1945, jak również  praktyki umarzania śledztw w latach 1964-1994.

Dzieje Holokaustu w Galicji Wschodniej stanowią kolejny z wnikliwie opisanych tu wątków. Na kartach opracowania Schenk stara się udowodnić tezę jakoby eksterminacja inteligencji, elit społecznych, a także ludności żydowskiej, była całościowym, skrupulatnie opracowywanym planem nazistów, zaś zakończone sukcesem próby eliminacji określonych grup (jak aresztowanie profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego), znajdowały kolejne odsłony na Ukrainie. Doświadczenia poprzednich zbrodniczych akcji sukcesywnie doskonalono i usprawniano, co więcej, w procederze tym mieli udział nie tylko najwyżsi rangą członkowie dowództwa SS, lecz także szeregowi funkcjonariusze gestapo, cechujący się w tym względzie trudnym do opisania okrucieństwem.  

W pozycji odnaleźć można zaskakujące hipotezy dotyczące m.in. organizacji aresztowania i egzekucji profesorów, w tym nawiązanie do zeznań oraz wspomnień Karoliny Lanckorońskiej, z których wynika, iż nie jest wykluczonym jakoby lwowscy naukowcy zostali zadenuncjowani przez nastawionych skrajnie nacjonalistycznie studentów lwowskich uczelni. Poza licznymi reprodukcjami fotografii Lwowa czasów II wojny, a także zgładzonych profesorów i ich bliskich, w opracowaniu zamieszczono kopie korespondencji oraz zeznań czołowych świadków występujących w powojennych procesach, mających na celu ujęcie winnych ludobójstwa w Galicji Wschodniej.
Na szczególną uwagę zasługuje bogata kwerenda źródłowa przeprowadzona przez Schenka w polskich, austriackich i niemieckich archiwach, a także wnikliwy przegląd dokumentacji z ustaleń dotyczących mordu profesorów prowadzonych przez odnośne komisje w Austrii, Holandii, Polsce, Związku Radzieckim, Niemieckiej Republice Demokratycznej i na Ukrainie. Pozwala ona na pogłębioną analizę anatomii działań nazistów, jak również pełniejsze zrozumienie procederu „zapominania” bądź też „wypierania” zbrodni hitlerowskich w powojennych Niemczech. W książce wyczuwalny jest pewien szczególny ton narracji – niemiecki pisarz, jako przedstawiciel narodu o niechlubnej, zbrodniczej historii, stara się  bowiem zachować stosowną dla opisywanego dramatu skruchę. Dla polskiego czytelnika może ona być jednak momentami irytująca, a tego rodzaju postawa odczytana zostać może, jako kreowana nieco na wyrost. Wydaje się jednak, że Schenk nie chciał się tu dopuścić nadużycia, a jedynie po raz kolejny oddać należną sprawiedliwość ofiarom nazistowskich zbrodni.

Profesor Tadeusz Boy-Żeleński, ówczesny kierownik Katedry Literatury Francuskiej Uniwersytetu Lwowskiego został zamordowany 4 lipca 1941 roku. Tego samego dnia zgładzono trzydzieści osiem innych postaci, równie zasłużonych dla polskiej nauki. Nie oszczędzono także ich bliskich. Wraz z profesorem Romanem Longchamps de Bérier, kierownikiem Katedry Prawa Cywilnego Uniwersytetu Jana Kazimierza i ostatnim jego rektorem, zgładzono trzech synów profesora, z których najstarszy miał zaledwie dwadzieścia pięć lat. Te niepowetowane straty dla kultury polskiej znajdują jedynie znikome odzwierciedlenie w statystykach, które Schenk przytacza w swoim opracowaniu. Wobec tak dojmującej zbrodni, jego misja by po latach zbliżyć do siebie narody pielęgnujące od pokoleń wzajemne resentymenty, może powieść się tylko jeśli nie pozostaniemy obojętni na płynący z Nocy morderców... apel: by rzetelne zdanie sprawy z trudnej, wzajemnej historii ponownie otworzyło Polaków i Niemców na dialog. Owego dialogu nadal potrzebują bowiem nie tylko potomkowie ofiar, lecz także rodziny odpowiedzialnych za dawne zbrodnie.

Ł. G.

Nowości wydawnicze

Dariusz Jarosz, Rzeczy, ludzie, zjawiska. Studia z historii społecznej stalinizmu w Polsce (informacja wydawnicza)

Filmy historyczne

"Jak Pan Bóg pozwoli zmartwychwstać" - przedpremierowy pokaz filmu, 2 listopada 2016